Sa gitna ng lumalalim na kontrobersiya tungkol sa flood control anomaly, muling sumiklab ang mainit na talakayan sa pagitan ng publiko, mga mambabatas, at ilang sangay ng pamahalaan. Ang sentro ng diskurso: si Zaldico, na itinuturing ng marami bilang susi upang mabigyang-linaw ang buong isyu. Lumalakas ang panawagan ng mamamayan na siya ay pabalikin sa bansa, upang harapin ang mga tanong at maipakita na tunay ang hangarin ng gobyerno sa laban kontra korupsyon.

Marami ang nagsasabing hindi nila matatanggap kung hindi maibabalik si Zaldico. Ayon sa mga tagamasid, ang hindi agarang aksyon ng pamahalaan, partikular ng Department of Foreign Affairs (DFA), sa isyung ito ay nagdudulot ng pag-aalinlangan sa publiko. May paniniwala ang ilan na tila may pagtatanggol ang ilang opisyal kay Zaldico, lalo na kaugnay ng isyu sa pagkansela ng kanyang pasaporte. Ang ganitong kilos, ayon sa mga kritiko, ay tila pagbaluktot sa prinsipyo ng pananagutan.

Ang Usapin sa Passport at ang Panawagan ng Publiko

Sa ilalim ng Republic Act No. 11983 o ang Passport Act, malinaw na maaaring kanselahin ang pasaporte ng isang indibidwal kung ito ay may kaugnayan sa pambansang seguridad o sa mga kasong may mabigat na implikasyon sa gobyerno. Iginiit ng mga tagapagsalita na ang kasalukuyang sitwasyon — kung saan galit na galit ang taumbayan at may banta ng kaguluhan — ay maaaring maituring na isyu ng national security.

“Kung patuloy na ipagkikibit-balikat ng DFA ang panawagan ng sambayanan,” ayon sa isang komentarista, “baka subukin nila ang pasensya ng taong bayan.” May mga babala pa nga na kapag umabot sa puntong hindi naibalik si Zaldico, maaaring magdulot ito ng malawakang kilos-protesta at pag-aalsa. Ang ganitong damdamin ay nagpapakita ng lalim ng kawalan ng tiwala sa mga institusyong dapat sana ay tagapagtanggol ng integridad at hustisya.

May pangamba rin na si Zaldico ay may hawak na iba pang pasaporte, marahil mula sa bansang walang extradition treaty sa Pilipinas — na lalo pang magpapahirap sa proseso ng paghahatid ng hustisya. Kaya naman, mariing panawagan ng mga mamamayan na ipakita ng gobyerno ang political will nito: kanselahin ang passport, at hayaang ang korte na lamang ang magpasya kung tama o mali ang hakbang.

Ang Papel ng Independent Commission of Inquiry (ICI)

Kaugnay ng imbestigasyon, tampok din ang usapin tungkol sa Independent Commission of Inquiry (ICI). Ayon sa ilang resource persons na humarap sa ICI, ang komisyon ay nakatuon hindi lamang sa pagtukoy sa mga indibidwal na sangkot, kundi sa pag-unawa sa mismong proseso ng katiwalian — kung paano nagaganap ang mga “gaps” at “chain of corruption” mula sa pagbuo ng proyekto hanggang sa paglabas ng pondo.

Gayunpaman, nananatiling malakas ang sentimento ng publiko. Sa social media, paulit-ulit na lumilitaw ang mga pangalan ng umano’y “persons of interest” gaya nina Martin Romualdez, Don Gonzalez Guardiola, JJ Suárez, at Diipe. Sa pananaw ng maraming netizen, ang mga pangalang ito ay hindi na maaaring ipagwalang-bahala. Ang mga ito ay nagiging simbolo ng kolektibong pagdududa ng bayan.

Ayon sa mga eksperto, ang ICI ay may lehitimong proseso ng pagtatanong sa mga resource persons, ngunit hindi nila isinasapubliko ang lahat ng ebidensya upang maprotektahan ang integridad ng imbestigasyon. Subalit, para sa maraming mamamayan, ang kawalan ng transparency ay nagbubunga ng pagdududa. Marami ang nananawagan ng live-streamed hearings, upang makita ng publiko ang tunay na takbo ng pagtatanong at marinig mismo ang mga sagot ng mga taong iniimbestigahan.

Kredibilidad at Integridad ng ICI

Bagama’t pinupuri ng ilang tagamasid ang integridad ng mga bumubuo ng ICI — tulad nina former Justice Andres Reyz at former Secretary Babes Singson — hindi pa rin maikakaila ang pangkalahatang kawalang-katiyakan. Ang tanong ng publiko ay malinaw: totoo bang independent ang komisyong ito? O ito ba’y bahagi lamang ng pagtatakip upang mailihis ang direksyon ng imbestigasyon?

Sa kabila ng mga pagdududa, sinasabi ng ilang saksi na propesyonal at sistematiko ang ginagawang pagtatanong ng ICI. Hindi raw ito nakatuon sa mga personalidad, kundi sa kabuuang sistema ng katiwalian. Gayunpaman, ang mamamayang Pilipino ay tila hindi na kuntento sa mga paliwanag. Para sa kanila, sapat na ang mga testimonya — panahon na para sa kongkretong resulta.

Chain of Corruption at Lifestyle Audits

Lumalawak din ang diskurso tungkol sa tinatawag na “chain of corruption”, kung saan ang katiwalian ay hindi lamang nakapaloob sa mismong proyekto, kundi pati sa budget insertions, reallocation, at proseso ng bidding. Ilan sa mga tagapagsalita ay nagpanukala ng lifestyle audits at financial transparency, upang mapakita ang disconnect sa pagitan ng opisyal na sahod ng mga sangkot at sa marangyang pamumuhay na nakikita ng publiko.

Kumalat sa social media ang mga larawan at video ng umano’y luho ng ilang opisyal, kabilang ang paggamit ng mga private jet, mamahaling resort, at luxury vehicles. Ang ganitong mga detalye ay nagpasiklab ng galit ng taumbayan at nagbunsod ng mga panawagan na ilantad ang financial records at kontrata ng lahat ng sangkot.

Ang Pagsubok sa Pamahalaan

Sa kabuuan, malinaw na ang laban na ito ay hindi lamang tungkol sa isang tao o proyekto. Ito ay pagsubok sa kredibilidad ng administrasyon. Kung patuloy na magiging mabagal ang kilos ng gobyerno, lalo na sa pagbabalik ni Zaldico at sa paglalantad ng ebidensya, maaaring tuluyang masira ang tiwala ng publiko.

Ang panawagan ng sambayanan ay malinaw:
“Ipakita ang katotohanan, panagutin ang may sala, at huwag gawing palabas ang imbestigasyon.”

Hanggang hindi ito natutugunan, mananatiling mapagbantay at maingay ang taumbayan — sapagkat sa bawat araw na lumilipas nang walang hustisya, mas tumitindi ang apoy ng pagdududa at galit sa puso ng mamamayan.