Noong dekada otsenta, bihira ang karne sa mesa at mas bihira ang mantika sa kawali.

Kaya nang bigyan ako ni Mang Roman, ang kapitbahay naming tahimik pero palangiti, ng isang mangkok ng maputing mantika na may kasamang malutong na chicharon bits sa ibabaw, para akong binigyan ng ginto.

Pag-uwi ko, halos tumatalon pa ako sa saya.

“’Tay, tingnan mo! May panggisa na tayo!”

Pagod na pagod ang tatay ko galing pabrika. Basa ng pawis ang kamiseta niya, may amoy grasa at bakal ang mga kamay. Pero nang makita niya ang mangkok, may dumaan na liwanag sa mukha niyang matagal ko nang hindi nakikita.

“Saan mo nakuha ’yan?”

“Kay Mang Roman po. Sabi niya may naiuwing karne galing sa pinapasukan niya.”

Lumapit siya. Inamoy. Tumango nang bahagya.

“Mabango nga.”

Tuwang-tuwa ako. Ilang araw na kaming lugaw, tuyo, at minsan asin na lang. Ang repolyo sa mesa, ilang gabi nang naghihintay ng totoong lasa.

Kumuha si Tatay ng chopsticks. Bahagya niyang sinundot ang nanigas na puting taba, saka idinikit sa dulo ng dila niya.

At doon nagbago ang lahat.

Para siyang naging bato.

Nabitawan niya ang chopsticks.

Tumama iyon sa sahig nang malakas.

Hindi ko malilimutan ang tunog na iyon. Parang may pumutol sa gabi.

“’Tay?”

Hindi siya sumagot.

Namumutla siya. Nanginginig ang bibig. Ang mga mata niyang sanay sa init ng pugon at ingay ng makina ay biglang napuno ng isang klaseng takot na hindi ko pa nakita kailanman.

“Sino’ng nagbigay nito?” paos niyang tanong.

“Si… si Mang Roman po.”

“Kinain mo na ba?”

“Hindi pa po. Hinihintay kita.”

Doon lang siya huminga nang malalim, parang may bumitaw sa leeg niya.

Pagkatapos, hinablot niya ang pulso ko.

“’Tay, aray!”

“Huwag kang magsalita. Tara.”

Hindi ko pa naintindihan ang nangyayari, pero kinaladkad niya ako palabas ng apartment block. Hindi man lang pinatay ang kalan. Iniwan naming bukas ang ilaw, malamig ang hapunan, at ang mangkok na iyon sa gitna ng mesa na parang may sariling anino.

Tumakbo kami sa makitid na eskinita ng government housing sa Quezon City. Madilim. Dilaw ang ilaw ng poste. May amoy uling, sabon, at nilagang munggo sa hangin.

Humahabol ako sa hila ng tatay ko.

“’Tay, bakit po? Ano bang meron?”

Hindi niya ako sinagot.

Mas lalong bumilis ang takbo niya.

Doong gabing iyon ko unang naisip na may mga bagay palang mas nakakatakot kaysa gutom.

Pagsapit namin sa presinto, halos mabunggo ni Tatay ang mesa sa sobrang pagmamadali.

“Sir! Magrereport ako! May malaking problema!”

Napatingin ang naka-duty na pulis. Kilala namin siya. Si Sgt. Dizon, madalas umiinom ng kape sa kanto.

“Ben, anong nangyari sa’yo?”

Humihingal si Tatay. Nanginginig pa rin ang mga daliri niya.

“’Yong kapitbahay namin… binigyan ang anak ko ng mantika.”

Nagkatinginan ang mga pulis.

“Ha? Mantika lang ’yon, ’di ba?”

Biglang sumigaw ang tatay ko, halos mabasag ang boses.

“Hindi ’yan mantika ng baboy!”

Tumahimik ang buong presinto.

Pinaupo ako ni Sgt. Dizon sa bangko. Binigyan ako ng tubig. Pero mas lumalamig ang mga kamay ko habang pinapanood ko ang tatay kong unti-unting nawawasak sa harap ng mga pulis.

“Ben,” marahang sabi ni Sgt. Dizon, “sabihin mo nang maayos.”

Hinawakan ni Tatay ang baso, pero hindi niya naitaas agad sa bibig. Nakatingin lang siya sa kawalan, parang may matagal nang nakabaon na alaala na biglang ibinungad ulit sa kanya.

“Alam ko ang lasa,” sabi niya sa wakas.

“Ano’ng ibig mong sabihin?”

“Hindi ko makakalimutan ang lasang ’yon… kahit mamatay pa ako.”

Lalong sumikip ang dibdib ko.

“’Tay…”

Unti-unti siyang napatingin sa akin. Sa unang pagkakataon sa buhay ko, nakita ko sa mukha niya hindi lang takot—kundi hiya, galit, at isang sugat na matagal nang tinahi ng katahimikan.

Noon niya sinabi ang sikreto na kahit kailan hindi niya binanggit sa akin.

Noong binata siya, naging sundalo raw siya sa Mindanao.

Nagkaroon ng engkuwentro.

Naligaw ang unit nila sa kabundukan.

Naubusan ng suplay.

Tatlong araw walang makain.

Sa ikaapat na araw, may isang beteranong sundalo ang naglabas ng isang supot na puting taba na tinunaw sa lata.

Sabi ng lalaki, “Mantika ng baboy. Huwag ka nang magtanong kung saan galing.”

Kinain nila iyon para mabuhay.

Pagbalik nila sa kampo, saka nalaman ni Tatay ang totoo.

Hindi iyon taba ng baboy.

Tahimik ang buong presinto.

Pakiramdam ko bumigat ang hangin sa paligid.

Dahan-dahang tumingin si Sgt. Dizon sa kanya.

“Ben… sigurado ka ba?”

Tumango si Tatay, nangingilid ang luha.

“Amoy pa lang, may duda na ako. Pero nang dumikit sa dila ko…” napapikit siya, “bumalik lahat.”

“Ano ba talaga ’yon?” nanginginig kong tanong.

Hindi agad ako sinagot ng tatay ko.

Pero nang magsalita siya, pakiramdam ko biglang tumigil ang buong mundo.

“Anak… hindi taba ng baboy ang ibinigay sa’yo ng kapitbahay natin.”

PASS 2

“Tabang tao ’yon.”

Parang may malamig na bakal na ipinasok sa likod ko.

Hindi ako agad nakaimik. Hindi ko matanggap. Gusto kong tumawa, umiyak, sumigaw—anumang reaksyon maliban sa maniwala.

“Hindi… hindi puwede…” bulong ko.

Tumayo si Sgt. Dizon. Nawala ang antok niya. Tinawag niya ang dalawang pulis na nasa likod.

“Maghanda kayo. Puntahan natin ang address.”

“Sir,” putol ni Tatay, “huwag n’yo munang ipahalata. Kapag nagkamali tayo, sisirain natin ang pangalan ng tao. Pero kapag tama ako…”

Hindi niya naituloy.

Hindi na rin kailangan.

Sumama ako kahit ayaw nila. Ayaw akong iwan ni Tatay. At ang totoo, ayaw ko ring maiwan nang ako lang ang may alam sa kalahati ng bangungot.

Pagdating namin sa building, tahimik na ang pasilyo. Karamihan sa mga kapitbahay ay nakasara na ang pinto, nakahanda na sa pagtulog. Sa dulo, si Mang Roman lang ang may ilaw sa kusina.

Nakaawang ang pinto niya.

May mahinang usok na lumalabas.

Nauna ang mga pulis. Sumunod si Tatay, hawak pa rin ang pulso ko.

“Kumatok muna tayo,” sabi ni Sgt. Dizon.

Tatlong beses siyang kumatok.

Walang sumagot.

Muli siyang kumatok. “Mang Roman? Pulis po. May itatanong lang.”

Tahimik pa rin.

Pero mula sa loob, may narinig kami.

Parang may mabigat na bagay na kinaladkad sa sahig.

Nagkatinginan ang mga pulis.

Sabay nilang itinulak ang pinto.

Bumungad sa amin ang kusinang malinis sa unang tingin. May lutuan, may kaldero, may kahon ng asin, toyo, suka. Pero may isang bagay na mali.

Masyadong malinis.

Parang binura ang lahat.

Sa ibabaw ng mesa, may isa pang mangkok na puno ng nanigas na puting taba.

Sa tabi nito, may tatlong lalagyan ng salamin na parang mga garapon ng atsara—pero ang laman ay malinaw na mantika na may maninipis na hibla sa ilalim.

Tumakbo si Mang Roman palabas ng likod.

“Hoy!” sigaw ng isang pulis.

Humarurot siya sa makipot na likurang hagdan. Sumunod ang mga pulis. Narinig ko ang mga yabag, ang sigawan, ang kalabog ng mga paa sa yero.

Ako at si Tatay lang ang naiwan sa kusina.

At doon ko napansin ang amoy.

Hindi na siya amoy pagkain.

May matamis na bulok na hindi ko maipaliwanag. Nakatago sa usok, sa asin, sa mantika—pero nandoon.

Napatingin si Tatay sa isang lumang freezer sa sulok.

May kandado.

“Dizon!” sigaw niya.

Bumalik ang isang pulis. Isang hampas lang ng batuta, bumigay ang kandado.

Pagbukas ng freezer, napasigaw ako.

May mga nakabalot sa diyaryo.

Maraming nakabalot sa diyaryo.

May marka pa ng petsa ang ilan. May nakasulat na pangalan sa isa. “L. Mercado.”

At sa ilalim ng pinakatuktok na balot, may lumabas na kamay.

Kamay ng tao.

Maliit.

Babae.

May suot pang kupas na pulseras na pula.

Napasubsob ako sa dibdib ng tatay ko at doon ako nagsuka.

Lumabas ang mga sigaw sa pasilyo. Isa-isang nagbukas ang mga pinto ng kapitbahay. Maya-maya, kumalat ang mga bulong. May umiiyak. May nagdadasal. May nagmumura.

Nahuli si Mang Roman sa ibabang hagdanan.

Hindi na siya nakapalag nang ibinalik siya sa apartment na nakaposas.

Wala na ang mabait niyang ngiti. Wala na ang maamong tinig. Basa ng pawis ang mukha niya, pero hindi takot ang nasa mata niya.

Pagkapikon.

Para bang kami pa ang nanira sa maayos niyang gabi.

“Matagal na kayong nakikikain sa kabaitan ko,” malamig niyang sabi habang pinipigilan siya ng pulis. “Ngayon lang kayo nandiri.”

Sinuntok siya ni Tatay.

Isang bagsak.

Halos matumba ang lalaki.

Hindi ko pa nakita si Tatay manakit ng tao noon. Pero wala ni isa sa mga pulis ang agad pumigil. Marahil dahil nakita rin nila ang nasa freezer.

Mabilis na lumitaw ang totoo.

Hindi nagtratrabaho si Mang Roman sa meat processing plant, gaya ng sinasabi niya sa lahat. Casual laborer lang siya sa city morgue noon—tagabuhat ng katawan, tagalinis, tagatapon ng kung anu-ano.

Doon nagsimula.

Una raw, kumukuha lang siya ng “hindi naman hahanapin.”

Mga bahagi ng katawan mula sa mga bangkay na walang kamag-anak, mga hindi agad naaasikaso, mga natatambak sa init.

Pagkatapos, natutunan niyang tunawin ang taba.

At nang makita niyang puwedeng ipalit o ipagbili iyon sa panahong gutom ang lahat, tuluyan na siyang nasiraan.

Pero ang mas masahol, hindi doon nagtapos.

May ilang nawawalang tao sa mga kalapit na barangay sa nakaraang dalawang taon.

Dalawang lasinggerong pulubing huling nakitang nanghihingi sa palengke.

Isang babaeng nagtitinda ng sigarilyo sa kanto.

At si Aling Nena ng Block 4—ang biyudang biglang sinabing “umuwi raw sa probinsiya” kahit wala namang nakakitang sumundo.

Ang pulserang nakita ko sa freezer?

Kay Aling Nena iyon.

Kinabukasan, dinagsa ng mga pulis at taga-media ang compound. Naging usap-usapan sa buong lungsod ang tungkol sa “mantika” ni Mang Roman. May mga pamilyang nagsimulang manginig sa alaala ng mga pagkaing tinanggap nila noon mula sa kanya—mga bola-bola, chicharon, ginisang gulay na may “sobrang sarap” daw na taba.

Marami ang nagsuka nang malaman.

Marami ang hindi na muling kumain ng mantika nang matagal.

Ako man.

Ilang gabi akong hindi makatulog. Sa tuwing pipikit ako, nakikita ko ang mangkok sa mesa namin. Puting-puti. Payapa. Parang ordinaryo.

Doon ko naunawaan na hindi lahat ng mukhang awa ay kabutihan. Minsan, ang pinakamatamis na alok ay doon nagtatago ang pinakabulok na lihim.

Akala ko doon matatapos ang lahat.

Hindi pa pala.

Makalipas ang isang linggo, pinatawag si Tatay sa presinto para kilalanin ang ilang ebidensiya. Sumama ako. Habang hinihintay siya sa labas, narinig kong may kausap si Sgt. Dizon sa loob.

“Ben, may isa pang bagay.”

“Ano ’yon?”

“Sa unang freezer compartment, may lumang supot na may marka ng military supply. Taon pa ng 1973.”

Tumahimik si Tatay.

“Posibleng hindi ito ang unang beses na nakaengkuwentro ka ng ganitong klase ng taba.”

Parang tumigil ang paghinga ko.

Lumabas si Tatay pagkaraan ng ilang minuto. Mas maputla siya kaysa dati. Umupo siya sa tabi ko, matagal bago nagsalita.

“Noong giyera,” sabi niya, “akala ko bangungot lang ang naiwan ko roon. Hindi ko alam na may mga taong dadalhin iyon hanggang sa ordinaryong mga kusina.”

Hindi ko alam kung ano’ng isasagot.

Hinawakan ko na lang ang kamay niya.

Unang beses kong napansin kung gaano pala karami ang peklat sa mga daliri niya.

Mga sugat ng pabrika.

Mga sugat ng digmaan.

Mga sugat ng isang lalaking matagal na nabubuhay, pero hindi talaga nakalilimot.

Lumipat kami ng tirahan makalipas ang ilang buwan.

Iniwan namin ang apartment block, ang pasilyong puno ng bulungan, ang kusinang naiwan naming bukas noong gabing iyon, at ang pinto sa tapat na ayaw ko nang muling makita.

Lumipas ang mga taon.

Nagbago ang lungsod. Nagbago ang presyo ng bilihin. Nagbago ang buhay namin.

Pero may mga bagay na nananatili.

Hanggang ngayon, kapag nakakakita ako ng puting mantika sa isang mangkok na porselana, bumabalik sa akin ang gabing tumakbo kami ng tatay ko sa ilalim ng maputlang ilaw ng poste.

At higit sa lahat, bumabalik sa akin ang isang simpleng katotohanang natutunan ko sa edad na labing-anim:

Sa panahon ng matinding kakapusan, hindi lang sikmura ng tao ang nagugutom.

Minsan, pati konsensiya.