Sa gitna ng lumalakas na usapin tungkol sa umano’y mga iregularidad sa flood control projects ng pamahalaan, isang masalimuot na salaysay ang patuloy na nabubuo—isang salaysay na hindi lamang umiikot sa mga dokumento at ulat, kundi sa tiwala ng publiko, pananagutan ng mga opisyal, at sa tanong kung hanggang saan aabot ang paghahanap sa katotohanan.

Sa kasalukuyan, si retired Supreme Court associate justice Andres Reyes Jr. na lamang ang natitirang miyembro ng Independent Commission for Infrastructure (ICI), matapos ang sunod-sunod na pagbibitiw ng iba pang commissioners. Ang kanyang pananatili sa komisyon ay tila simbolo ng isang institusyong patuloy na humahawak sa mabigat na responsibilidad sa kabila ng lumiliit na hanay ng mga nangangasiwa rito. Kasama ang ICI executive director na si Brian Keith Hosaka at dating PNP chief na si retired Gen. Rodolfo Azurin Jr., patuloy nilang tinatahak ang landas ng fact-finding, kahit pa puno ito ng hamon.

Itinatag noong Setyembre sa pamamagitan ng Executive Order No. 94, ang ICI ay inatasan ng Pangulong Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr. na siyasatin ang mga ulat hinggil sa tinaguriang “ghost” flood control projects ng Department of Public Works and Highways (DPWH). Sa unang yugto ng imbestigasyon, tinutukan ng komisyon ang 15 pribadong contractor na umano’y nakakuha ng humigit-kumulang P545 bilyong halaga ng mga proyekto mula 2022 hanggang 2023. Kalaunan, pinalawak pa ang saklaw ng pagsusuri upang isama ang lahat ng infrastructure projects ng pamahalaan sa nakalipas na sampung taon.

Hanggang ngayon, walong interim reports na ang naisumite ng ICI sa Office of the President at sa Office of the Ombudsman. Sa mga ulat na ito, may mga rekomendasyon para sa karagdagang imbestigasyon at posibleng pagsasampa ng kaso laban sa ilang dating opisyal ng DPWH, pribadong indibidwal, at iba pang personalidad na sinasabing may kinalaman sa mga isyung sinisiyasat. Gayunman, nananatiling malinaw na ang mga ito ay bahagi pa lamang ng proseso, at ang pinal na desisyon ay nakasalalay pa rin sa mga kinauukulang institusyon.

Sa kabila ng mga pahayag ng pamahalaan tungkol sa paniningil ng pananagutan, iilan pa lamang ang nahaharap sa pormal na kaso. May mga ulat din na ilang personalidad ang pansamantalang wala sa bansa, bagay na lalo pang nagdulot ng espekulasyon at diskusyon sa publiko. “Nasaan na ang hustisya?” tanong ng ilan, habang ang iba naman ay nananawagan ng pasensya at paggalang sa proseso ng batas.

Matapos ang kanyang pagbibitiw, nanawagan si dating ICI commissioner Rossana Fajardo na ilipat na ang tungkulin ng imbestigasyon at posibleng prosekusyon sa mga ahensyang may malinaw na mandato, gaya ng Department of Justice at Office of the Ombudsman. Kasabay nito, sinuportahan niya ang mga panukalang batas sa Kongreso na naglalayong bumuo ng isang permanenteng Independent People’s Commission o Independent Commission Against Infrastructure Corruption—isang institusyong, ayon sa kanya, ay magkakaroon ng sapat na kapangyarihan at malinaw na awtoridad.

Habang tinatalakay pa sa lehislatura ang mga panukalang ito, sumabay naman ang pag-usbong ng tinatawag na “DPWH leaks”—mga dokumentong umano’y naglalaman ng listahan ng mga mungkahing proyekto ng ilang mambabatas para sa mga susunod na badyet. Ayon sa ilang obserbador, ang paglabas ng mga listahang ito ay nagbukas ng bagong yugto ng diskurso, at para sa iba, tila inililihis nito ang atensyon mula sa mas naunang usapin hinggil sa “Cabral files.”

Ang “Cabral files,” na unang binanggit ni Batangas Rep. Leandro Leviste, ay sinasabing naglalaman ng mahahalagang tala ukol sa mga proposed insertions sa DPWH projects. “May listahan sa computer ng dating opisyal na maaaring makatulong sa pag-unawa sa mga nangyari,” pahayag ni Leviste sa isang forum. Idinagdag pa niya ang kahalagahan ng pangangalaga sa mga dokumento at sa kaligtasan ng mga posibleng testigo.

Sa gitna ng lahat ng ito, hindi rin naiwasang mapansin ng publiko ang ilang insidenteng ikinabit sa masalimuot na isyu, kabilang ang mga ulat ng hindi pangkaraniwang pangyayari na kinasangkutan ng ilang opisyal. Bagama’t patuloy ang imbestigasyon at nananatiling may pag-iingat sa pagbibigay ng konklusyon, malinaw na ang mga pangyayaring ito ay nagdagdag sa bigat ng usapin.

Sa huli, ang banggaan ng “Cabral files” at ng umano’y “DPWH leaks” ay hindi lamang usapin ng kung aling dokumento ang mas mahalaga. Ito ay kwento ng paghahanap sa linaw sa gitna ng magkakasalungat na impormasyon, ng panawagan para sa pananagutan, at ng patuloy na pagnanais ng publiko na makita ang isang pamahalaang handang humarap sa mahihirap na tanong.

Habang nagpapatuloy ang mga pagdinig, deliberasyon, at pagsusuri, isang bagay ang malinaw: ang katotohanan, gaano man ito kahirap hanapin, ay patuloy na hahanapin. At sa prosesong ito, ang tiwala ng mamamayan ang nakataya—isang tiwalang maaari lamang mapanatili sa pamamagitan ng malinaw na aksyon, bukas na komunikasyon, at paggalang sa batas.