Mga kababayan, isang bagong yugto ng kontrobersya ang muling yumanig sa gobyerno. Sa gitna ng paghahanda para sa pambansang budget ng 2026, isang dambuhalang pondo na nagkakahalaga ng bilyon-bilyong piso para sa mga proyektong irigasyon ang pinupukol ngayon ng mga tanong sa Senado. Kasabay nito, nabunyag din na ang Independent Commission for Infrastructure (ICI) — ang mismong ahensyang dapat mag-imbestiga sa mga anomalya — ay tila isa palang “tigreng walang pangil.” Samantala, pumasok sa eksena ang Department of Health, matapos ipahayag ni Secretary Ted Herbosa ang kanyang kahandaang imbestigahan ang mga “non-operational” na pasilidad ng ahensya. At sa pinakahuling pagsabog ng kontrobersya, muling nasangkot si Senator Bong Go sa gitna ng umiinit na Flood Control Scandal.

Ang Misteryosong Lamp-Sum Budget ng NIA

Nagsimula ang lahat sa isang ulat ng Bilyonaryo News Channel na naglantad ng kakaibang paraan ng pagbuo ng budget ng National Irrigation Administration (NIA) para sa taong 2026. Sa halip na detalyadong line-item budget, ang P50-bilyong pondo para sa national at communal irrigation projects ay ipinasa bilang lamp-sum appropriation — isang malaking halagang walang malinaw na breakdown kung saan gagamitin.

Ipinaliwanag ni Senate Finance Committee Chairman Win Gatchalian na ang ganitong sistema ay lubhang mapanganib. “The more detailed, the better for transparency,” wika niya. Aniya, ang lamp-sum budget ay parang isang tseke na may malaking halaga ngunit walang nakasulat kung kanino ito ibabayad. Sa madaling sabi, ito ay isang pondo na walang malinaw na direksyon, at sa ilalim ng ganitong kalabuan, mas madali umanong pumasok ang katiwalian.

Ayon kay Gatchalian, noong 2023, detalyado pa ang budget ng NIA. Ngunit noong 2024 at 2025, bigla itong naging lump-sum — isang pagbabago na tila walang sapat na paliwanag. Sa pagdinig, itinuro ng NIA ang Department of Budget and Management (DBM), na umano’y nagsama ng ilang proyekto sa iisang pondo upang bigyan ng “flexibility” ang mga ahensya. Ngunit para kay Gatchalian, ang katwirang iyon ay hindi sapat upang takpan ang lumalaking panganib ng kawalan ng transparency.

Dagdag pa rito, lumabas sa pagdinig na ang budget para sa Establishment of Pump Irrigation Projects (EPIP) ay lumobo mula ₱7.72 bilyon sa orihinal na panukala tungo sa ₱61 bilyon nang ito ay maisabatas. Ayon sa ahensya, ito raw ay tugon sa matinding tagtuyot na dulot ng El Niño. Subalit, para sa mga senador, ang ganitong biglaang paglaki ng pondo nang walang malinaw na dokumentasyon ay isang red flag.

Ipinag-utos ng Senado sa NIA na magsumite ng kumpletong detalye ng kanilang ₱50-bilyong budget, kasabay ng panawagang wakasan ang kultura ng “blankong tseke” sa loob ng pamahalaan. Dahil sa bawat pisong napupunta sa dilim, may isang magsasakang hindi natutubigan, isang komunidad na nagugutom, at isang tiwalang unti-unting guguho.

Independent Commission for Infrastructure: Isang Tigre Tanang Walang Pangil

Habang nagngingitngit ang Senado sa isyu ng irigasyon, lumalakas naman ang panawagan na repasuhin ang kapangyarihan ng ICI. Ayon sa mga eksperto mula sa Ateneo de Manila University at Saint Scholastica’s University, ang komisyon ay structurally weak dahil wala itong contempt power — isang mahalagang sandata upang mapilit ang mga testigo at opisyal na makipagtulungan sa imbestigasyon.

Ang contempt power ay kakayahang magparusa sa mga indibidwal na magsisinungaling, tatangging humarap, o babalewalain ang mga subpoena. Dahil wala ito, ang ICI ay mistulang “hukumang walang ngipin.” Maaari silang magtanong, ngunit walang magagawa kung ang mga opisyal ay pipiling manahimik.

“Kung walang ganitong kapangyarihan, paano mo mapipilit ang mga nasa kapangyarihan na magsabi ng totoo?” tanong ng isang analyst sa Bilyonaryo News Channel. “Para saan pa ang isang komisyong walang kakayahang ipatupad ang sarili nitong mandato?”

May ilan ding nagbabala laban sa labis na media exposure ng imbestigasyon, dahil maaari itong humantong sa trial by publicity — isang proseso kung saan hinuhusgahan na ng publiko ang mga akusado bago pa man magsimula ang korte. Ngunit sa gitna ng kawalan ng tiwala sa sistema, mas nangingibabaw ang sigaw ng bayan: transparency above all.

DOH sa Gitna ng Bagyong Kontrobersiya

Samantala, sumabog ang isa pang isyu matapos ihayag ni Health Secretary Ted Herbosa na hinihiling niya mismo sa ICI na imbestigahan ang mga non-operational facilities ng Department of Health, partikular na ang mga Super Health Centers. Ayon sa ulat, may kabuuang 878 proyekto mula 2021, ngunit hanggang ngayon, 365 pa lamang ang aktwal na nasa konstruksiyon — karamihan ay natengga o hindi pa nagagamit.

Ipinaliwanag ni Herbosa na mula 2024, ang lahat ng proyektong pangkalusugan na may halagang mahigit ₱5 milyon ay dapat ipatupad ng Department of Public Works and Highways (DPWH) — ang parehong ahensyang sangkot sa Flood Control Scandal. Kaya’t natural lamang umano na silipin din kung paano ginastos ang pondo para sa mga health facilities.

“Sa bawat ospital na hindi natatapos, may buhay na nahihirapan,” aniya. “Ang mga gusaling ito ay dapat simbolo ng pag-asa, ngunit naging monumento ng kapabayaan.”

Bong Go, Trillanes, at ang Muling Pag-usbong ng Flood Control Scandal

Hindi rin nakaligtas sa kontrobersya si Senator Bong Go, matapos muling buhayin ni dating Senador Antonio Trillanes IV ang isyu ng umano’y conflict of interest sa pagitan ni Go at ng mga kumpanyang pag-aari ng kanyang pamilya. Ayon sa ulat ng Philippine Center for Investigative Journalism (PCIJ), mula 2002 hanggang 2017, ang CLTG Builders na pag-aari ng ama ni Go ay nakatanggap ng mahigit ₱1.85 bilyon sa mga proyekto ng pamahalaan sa Davao Region. Kasabay nito, ang kumpanya ng kanyang kapatid, Alfredo Builders and Supply, ay nakibahagi rin sa mga kontratang nagkakahalaga ng daan-daang milyon.

Giit ni Trillanes, ito ay malinaw na halimbawa ng “pamilyang nakinabang sa impluwensya ng isa sa pinakamakapangyarihang alyado ni dating Pangulong Rodrigo Duterte.”

Mariin namang itinanggi ni Senator Go ang mga paratang at iginiit na wala siyang kinalaman sa negosyo ng kanyang mga kamag-anak. Aniya, bukas siya sa anumang imbestigasyon upang patunayan ang kanyang integridad. Ngunit ayon kay Trillanes, “hindi ito basta tsismis.” May hawak daw siyang mga bagong dokumentong kontrata na magsisilbing basehan ng panibagong plunder complaint sa Office of the Ombudsman.

Isang Bansang Nangangailangan ng Liwanag

Mula sa misteryosong pondo ng NIA, sa kahina-hinang kapangyarihan ng ICI, sa mga natenggang health centers ng DOH, hanggang sa mga akusasyon laban kay Senator Bong Go — iisa ang mensaheng lumilitaw: lumalalim ang krisis sa pananagutan sa loob ng pamahalaan.

Ang mga isyung ito ay hindi lamang usapin ng pera o politika, kundi ng tiwala ng taumbayan. Sa bawat proyektong hindi natatapos, sa bawat dokumentong tinatago, at sa bawat opisyal na nananahimik, unti-unting nasisira ang pundasyon ng sistemang dapat ay nagsisilbi sa bayan.

At sa panahong ito, tila ang tunay na tanong ay hindi na “Sino ang may sala?” kundi “May kakayahan pa ba ang ating mga institusyon na magpanagot ng makapangyarihan?”