Diretso na tayo sa punto. Walang paligoy-ligoy. Walang palamuti. Sa Araw ni Rizal, naglabas ng pahayag si Vice President Sara Duterte na nananawagan ng truth and justice. Tumindig daw tayo para sa katotohanan at katarungan. Malakas ang mga salita. Mabigat ang mensahe. Pero dito nagsisimula ang sigalot—dahil ang tanong ng marami: kanino ba talaga nanggagaling ang panawagang ito?

Sa kanyang pahayag, binalikan ni Sara Duterte ang diwa ni Dr. Jose Rizal—ang tapang, karunungan, pagmamahal sa bayan, at ang kalayaang nakaugat sa liwanag ng kaalaman. Ayon sa kanya, ang tunay na kalayaan ay hindi lamang mula sa dayuhang puwersa, kundi mula rin sa pang-aabuso, pagkawatak-watak, at kasamaan. Hinikayat niya ang mamamayang Pilipino na manindigan para sa katotohanan at katarungan, at huwag hayaang mamatay ang diwa ng pagkakaisa.

Sa papel, maganda. Sa salitang binigkas, tila tama. Pero sa realidad, dito nagiging mabigat ang banggaan.

Maraming Pilipino ang hindi maiwasang mangilabot—hindi dahil sa lalim ng mensahe, kundi dahil sa pinanggagalingan nito. Sapagkat sa usapin ng truth and justice, hindi maiwawaksi ang mga tanong na matagal nang ibinabato kay Sara Duterte: Nasaan ang paninindigan kapag hinihingan ng paliwanag? Nasaan ang tapang kapag hinaharap ang imbestigasyon? Nasaan ang hustisya kapag ang mga biktima ay naghahanap ng sagot?

Sa mga nagdaang buwan, ilang ulit na ipinatawag si Sara Duterte upang magpaliwanag sa mga isyung may kinalaman sa pondo at paggastos. Ngunit sa halip na humarap at sagutin ang mga tanong, paulit-ulit ang pagliban. Para sa marami, hindi ito simpleng isyu ng iskedyul—ito ay malinaw na pag-iwas. At kung tunay kang naninindigan para sa katotohanan, bakit mo hahadlangan ang mga proseso na naghahanap nito?

Kapag ang mga imbestigasyon ay umiinit, biglang nagiging komplikado ang sitwasyon—may sakit, may emergency, may dahilan. Kapag ang Senado at Kamara ay nagtatanong, ang sagot ay katahimikan. Kung wala kang itinatago, hindi ba’t mas makabubuting humarap at linawin ang lahat? Iyan ang lohika ng maraming Pilipino na nahihirapang ipagdugtong ang mensahe at ang aktuwal na kilos.

Mas lalong tumitindi ang kontradiksyon kapag binalikan ang mas malalim na usapin ng hustisya—ang war on drugs. Libo-libong Pilipino ang namatay sa mga operasyong hindi dumaan sa due process. Extrajudicial killings—ito ang terminong kinilala ng buong mundo. Sa panahong iyon, nasaan ang tinig ni Sara Duterte? May narinig ba ang bayan na malinaw na pagtutol? May nakita bang paninindigan para sa mga biktima?

Hindi maikakaila na sinuportahan ni Sara Duterte ang mga polisiya ng kanyang ama—mula Davao hanggang sa pagkapangulo nito. Ang mga pamilyang nawalan ng mahal sa buhay ay naghintay ng hustisya na hindi dumating. Dito sa bansa, nanatiling tahimik ang mga institusyon. Kaya nga ang ilan ay kumapit sa pag-asang makukuha ang hustisya sa International Criminal Court.

At ngayon, sa Araw ni Rizal, maririnig natin ang panawagan ng truth and justice. Para sa marami, ito ay hindi inspirasyon kundi paalala ng isang malalim na agwat—ang pagitan ng sinasabi at ginagawa.

Kung tunay kang naniniwala sa katotohanan, hindi mo hahadlangan ang mga imbestigasyon. Kung naniniwala ka sa hustisya, hindi mo gagamitin ang impluwensya at kapangyarihan upang umiwas sa pananagutan. Ang diwa ni Rizal ay hindi lamang binibigkas; ito ay isinasabuhay—kahit masakit, kahit mahirap, kahit may mawawala.

Ang masaklap, ang mga salitang truth at justice ay nagiging hungkag kapag hindi sinasabayan ng malinaw na aksyon. Nagiging retorika kapag hindi sinusuportahan ng transparency. Nagiging simbolo lamang kapag hindi isinasabuhay sa oras ng pagsubok.

Kaya ang reaksyon ng publiko ay hindi simpleng batikos. Ito ay pagkadismaya. Dahil ang bayan ay matagal nang naghihintay ng mga lider na handang humarap, hindi umiwas; handang magpaliwanag, hindi magtago; handang akuin ang pananagutan, hindi ituro ang iba.

Sa huli, ang tanong ay hindi kung maganda ang pahayag. Ang tanong ay kung totoo ito. Sa diwa ni Rizal, ang katotohanan ay hindi kinatatakutan. Ang hustisya ay hindi iniiwasan. At ang tunay na pagmamahal sa bayan ay nasusukat hindi sa salita, kundi sa tapang na managot.

Sa Araw ni Rizal, malinaw ang aral: ang bayan ay hindi madaling malinlang ng magagandang pahayag. Ang hinahanap nito ay pagkakatugma—sa pagitan ng sinasabi at ginagawa. Hangga’t hindi iyon nakikita, mananatiling tanong ang panawagan ng truth and justice—at mananatiling mabigat ang banggaan sa puso ng sambayanan.