Isang tanong ang biglang umalingawngaw sa gitna ng usapin ng pambansang badyet: paano napunta sa mga opisyal ng ehekutibo ang pondong karaniwang inilalaan para sa mga mambabatas? Ito ang sentrong isyung ibinunyag ni Senador Panfilo Lacson matapos niyang banggitin ang nilalaman ng tinaguriang “Cabral files”—mga dokumentong inuugnay sa yumaong Department of Public Works and Highways (DPWH) undersecretary na si Maria Catalina Cabral.

Ayon kay Lacson, hindi bababa sa limang Cabinet secretary at ilang undersecretary ang lumilitaw na mayroong “allocables” at “non-allocables” na umaabot sa bilyon-bilyong piso sa panukalang 2025 national budget—isang detalye na, ayon sa senador, ay “nakagugulat” at dapat agad na siyasatin.

“Bakit may allocables ang ehekutibo?”

Sa isang pahayag na inilabas noong Disyembre 27, sinabi ni Lacson na ang mga dokumento ay nagbubukas ng seryosong tanong kung bakit may mga opisyal ng ehekutibong sangay na tila may itinalagang pondo—isang mekanismong karaniwang iniuugnay sa mga kahilingan ng mga mambabatas.

“At least five Cabinet secretaries and some undersecretaries had allocables and/or non-allocables,” ani Lacson sa panayam sa DWIZ. “Nagulat ako sa isang entry na may nakalagay na ‘ES, P8 billion.’ Paano nagkaroon ng allocables ang isang ‘ES’?”

Batay sa kanyang paglalahad, may isang opisyal na tinukoy lamang bilang “ES” na umano’y may P8.3 bilyon sa allocables. Samantala, ang dating DPWH secretary na si Manuel Bonoan ay nakalista umano na may higit P30.5 bilyon sa allocables—isang halaga na agad umani ng tanong at pangamba.

Bilyon-bilyon ding halaga para sa iba pang opisyal

Dagdag pa ni Lacson, may iba pang Cabinet secretaries na umano’y nakalista na may tig-P2 bilyon bawat isa. Hindi rin umano ligtas sa talaan ang House leadership at ilang party-list groups, na pawang may mga halagang umaabot din sa bilyon.

Gayunman, nilinaw ng senador na hindi pa malinaw kung ang mga opisyal na binanggit ay tumanggap pa ng karagdagang pondo mula sa iba pang ahensya para sa 2025 budget. Aniya, mahalaga ang masusing pagsusuri upang maiwasan ang maling interpretasyon at agarang paghusga.

Alegasyon ng iligal na bayaran, muling lumutang

Bukod sa isyu ng allocables, ibinunyag din ni Lacson na may pahayag ang dating DPWH undersecretary na si Roberto Bernardo na nagsabing personal niyang inihatid ang umano’y kickbacks sa isang Cabinet secretary. Ayon kay Lacson, bukod kay Bonoan, may isa pang opisyal na nabanggit sa ganitong alegasyon.

Bagama’t hindi nagbanggit ng pangalan ang senador, binigyang-diin niya na ang ganitong mga pahayag ay lalo lamang nagpapalalim sa pangangailangan ng isang malaya at komprehensibong imbestigasyon.

P50 bilyong SAROs at mga “ghost projects”

Isa sa pinakamabigat na bahagi ng rebelasyon ay ang usapin ng Special Allotment Release Orders (SAROs). Ayon kay Lacson, batay sa mga rekord na ibinigay ng legal team ni Cabral, umabot sa P50 bilyon ang inilabas na SAROs mula sa unprogrammed appropriations.

Sa halagang ito, P30 bilyon umano ang inilaan para sa flood control projects na kalaunan ay nakumpirmang “ghost projects”—mga proyektong nakalista sa papeles ngunit hindi umano aktuwal na umiiral o naipatupad nang maayos.

Ang impormasyong ito, ayon kay Lacson, ay dapat magsilbing alarma sa pamahalaan at sa publiko hinggil sa kung paano pinaplano, inilalaan, at binabantayan ang pondo ng bayan.

Cabral, handang tumestigo bago ang kanyang pagpanaw

Ibinahagi rin ni Lacson na bago pumanaw si Cabral, nakipag-ugnayan umano ito sa kanya at nag-alok na magbigay ng buong testimonya hinggil sa mga dokumento, lalo na matapos siyang mabanggit sa isang pagdinig sa Senado. Sa kasamaang-palad, hindi na ito natuloy dahil sa kanyang biglaang pagkamatay.

Sa kabila nito, iginiit ng senador na ang authenticity ng mga file ay maaari pa ring mapatunayan sa pamamagitan ng DPWH o ng Department of Budget and Management (DBM), partikular sa pamamagitan ng officer-in-charge nito na si Rolando Toledo.

Nasaan na ngayon ang mga file?

Matapos ang pagkamatay ni Cabral noong Disyembre 19, inihayag na isinuko ng DPWH ang kanyang mga file sa Office of the Ombudsman, alinsunod sa kautusan nitong kunin ang lahat ng electronic devices at dokumento ng dating opisyal.

Samantala, binanggit din ni Lacson ang listahang inilabas noong Disyembre 24 ni Batangas 1st District Rep. Leandro Leviste, na nagdedetalye umano ng allocables na itinalaga sa mga indibidwal na mambabatas.

Ngunit dito muling pumasok ang panawagan ng Malacañang. Ayon kay Palace Press Officer Claire Castro, dapat imbestigahan kung paano nakuha ni Leviste ang mga dokumentong kanyang inilabas, dahil ang paraan ng pagkuha ay may malaking epekto sa kredibilidad at legal na halaga ng mga ito.

Isang usaping may malawak na implikasyon

Habang patuloy na lumalabas ang mga detalye mula sa Cabral files, malinaw na hindi lamang ito usapin ng mga pangalan at numero. Isa itong pagsubok sa integridad ng proseso ng pagbabadyet, sa ugnayan ng lehislatura at ehekutibo, at sa kakayahan ng mga institusyon na managot ang sinumang mapapatunayang lumabag sa tiwala ng publiko.

Sa huli, nananatili ang hamon: maihiwalay ang katotohanan mula sa haka-haka, at matiyak na ang anumang pananagutan ay ibabatay sa malinaw, lehitimo, at beripikadong ebidensiya—para sa kapakanan ng bayan at ng pondo ng sambayanan.