“Kung may umaksyon sana noon, hindi na sana umabot sa ganito.”
Ito ang paulit-ulit na pahayag na ngayon ay umiikot sa social media habang unti-unting nabubuo ang isang mas malaking larawan sa likod ng umano’y malalang korapsyon sa Department of Public Works and Highways (DPWH)—isang larawang matagal umanong tinatakpan, pinabayaan, at ngayon lamang muling nabubunyag.

Sa gitna ng sunod-sunod na rebelasyon, isang pangalan ang patuloy na binabanggit: dating Ombudsman Samuel Martirez. Ayon sa ilang source at isang anti-corruption NGO, imbes na magsilbing tanod laban sa katiwalian, ang Office of the Ombudsman umano noong nakaraang administrasyon ay naging tahimik—o mas masahol pa, naging hadlang—sa agarang pag-usad ng mga reklamo.

Matagal nang may reklamo, pero bakit ngayon lang sumabog?

Ayon kay Dr. John Chong, pangulo ng anti-corruption NGO na Task Force Kasanag, hindi bago ang korapsyon sa DPWH. Aniya, bago pa man ang mga kasalukuyang iskandalo sa flood control at ghost projects, matagal na nilang inirereklamo ang umano’y “bulsahan ng kontrata” ng ilang mambabatas.

Noong 2022, kusa umanong lumapit ang kanilang grupo sa Office of the Ombudsman upang magsumite ng reklamo laban sa ilang kongresista na umano’y sangkot sa anomalya sa mga proyekto ng DPWH. Kabilang sa mga pinangalanan sa mga dokumentong isinumite ang ilang party-list representatives at mga indibidwal na may direktang koneksyon sa mga contractor at supplier.

Ngunit sa kabila ng bigat ng alegasyon at mga dokumentong kanilang dala, wala umanong agarang aksyon.

“Humingi kami ng tulong. Hindi kami imbestigador. Kung kami ang kikilos mag-isa, baka kami pa ang mapahamak,” ani Chong sa isang panayam.

2020 pa lang, may babala na—pero nasaan ang pananagutan?

Kung babalikan ang mga ulat noong 2020, mismong mga opisyal ng gobyerno ang umamin na may malalang problema sa DPWH. May mga ulat na nagsasabing 50% o mas mababa pa ang aktuwal na napupunta sa totoong proyekto, habang ang natitira ay umano’y nawawala sa korapsyon.

Noong Nobyembre 2020, isiniwalat pa na mahigit isang dosenang mambabatas ang inuugnay sa anomalya sa DPWH. Ngunit ang tanong ng publiko: may naparusahan ba? may nakulong ba?

Hanggang ngayon, para sa marami, ang sagot ay malinaw—wala.

Ghost projects, pekeng materyales, at iisang sistema

Isa sa pinakamabibigat na alegasyon ay ang paggamit umano ng substandard o pekeng materyales sa mga flood control at slope protection projects. Ayon sa liham na isinumite ni Chong noong 2022, isang kumpanyang supplier ang umano’y nag-iimport ng unpatented o fake materials mula sa China, na ginagamit sa mga proyekto ng DPWH.

Mas lalong naging kontrobersyal ang isyu nang lumabas ang koneksyon ng supplier sa isang construction firm na umano’y pagmamay-ari ng isang indibidwal na may direktang kaugnayan sa pamilya ng isang mambabatas. Dito lalong tumindi ang hinala: iisang grupo ba ang supplier, contractor, at politiko?

Dagdag pa rito, may alegasyon na ang ilang kontrata ay “ibinibenta” sa halagang 30%, isang sistemang matagal nang bulung-bulungan ngunit ngayon lamang sinusuportahan ng mas malinaw na testimonya.

Bakit tahimik ang Ombudsman noon?

Isa sa pinakamabigat na tanong ngayon: bakit umano’y hindi pinansin ang mga reklamo?
Ayon sa dating Ombudsman, hindi raw siya aware sa reklamo ni Chong noong 2022—isang pahayag na lalo pang nagpagalit sa publiko.

Para sa marami, dalawang posibilidad lamang ang lumilitaw:
Una, may kapabayaan sa loob ng institusyon.
Ikalawa, may sinadyang pananahimik.

Alin man dito ang totoo, pareho itong may mabigat na implikasyon.

Ngayon lang ba talaga kumikilos ang gobyerno?

Sa kasalukuyang administrasyon, unti-unti nang may mga opisyal ng DPWH na nasisilip, iniimbestigahan, at posibleng managot. May mga pangalan ng senador at kongresista ang lumulutang—isang bagay na noon ay tila imposibleng mangyari.

Para sa ilan, malinaw ang pagkakaiba:
May mga rebelasyon noon, pero walang follow-through.
Ngayon, may mga rebelasyon at may galaw.

Ito ang dahilan kung bakit muling nabubuhay ang tanong: kung may aksyon sana noon, gaano kalaki ang perang bayan ang nailigtas?

Hindi lang ito isyu ng nakaraan—ito ay sugat ng kasalukuyan

Sa huli, ang isyung ito ay hindi lamang tungkol sa kung sino ang may kasalanan, kundi kung paano hinayaang mabulok ang sistema. Habang bilyon-bilyong piso ang nailalaan sa mga proyekto, ang taumbayan ang patuloy na nagdurusa—sa baha, sirang kalsada, at kawalan ng tiwala sa institusyon.

Habang patuloy ang mga imbestigasyon, isang bagay ang malinaw:
ang katahimikan ng nakaraan ang nagbigay-daan sa eskandalong hinaharap natin ngayon.

At ang tanong na ayaw nang manahimik ng publiko:
Sino ang mananagot—at hanggang saan aabot ang katotohanan?